Alfa-tokoferol, gamma-tokoferol, tokotrienole, czyli składowe witaminy E. To właśnie alfa-tokoferol przez długie lata był w centrum zainteresowania naukowców. Czy słusznie? Przeanalizujmy wyniki badań i dowiedzmy się, w jakiej formie najlepiej suplementować witaminę E.

Przypominamy, że w pierwszej części cyklu poświęconego witaminie E zapoznaliśmy się z jej budową i głównymi funkcjami. Odsyłamy Państwa do pierwszego wpisu, który przypomni i doskonale wprowadzi nas w dalsze rozważania nad tematem ⇒ “Silny przeciwutleniacz, czyli witamina E – źródła występowania, przyswajalność, zapotrzebowanie!”

Dla przypomnienia, witamina E to silny antyoksydant, zwany też “witaminą młodości”. Poza działaniem przeciwutleniającym wykazuje też działanie przeciwzapalne oraz przeciwzakrzepowe. Stabilizuje błony komórkowe, zwiększając ich płynność i elastyczność, co korzystnie wpływa na stan naszej skóry.

Alfa-tokoferol pod lupą.

Alfa-tokoferol przez długie lata był w centrum zainteresowania naukowców. Najwięcej badań prowadzono na tej właśnie formie witaminy E i tę polecano do suplementacji.

Mimo udokumentowanego działania przeciwzapalnego wyniki szeroko zakrojonych badań interwencyjnych były nieco rozczarowujące.

Ochronny wpływ suplementacji alfa-tokoferolu na częstość występowania schorzeń układu sercowo-naczyniowego, nowotworów lub chorób neurodegradacyjnych był niewielki. Dostępne są nawet badania, które wskazywały na wyższą śmiertelność ogólną (z wszystkich przyczyn) przy wysokodawkowych terapiach oraz opisujące zwiększenie infekcji dróg oddechowych u osób starszych.

Co mogłoby być przyczyną takich niepowodzeń? Kilka badań wskazało na to, że korzyści z suplementacji są dużo wyższe u osób ze stwierdzonym niedoborem i tu wyrównanie poziomu we krwi wydaje się dobrą drogą leczniczą.

Warto byłoby także ustalić poziom we krwi, którego przekroczenie zamiast wspierać, rozregulowuje układ immunologiczny. Ponadto, jako że wysoki poziom alfa-tokoferolu pobudza cytochrom P450, następuje zwiększone wydalanie przezeń substancji metabolizowanych, tj. zwiększone wydalanie leków, ale i zmieniony metabolizm niektórych naturalnych, potrzebnych substancji.

Naturalne tokoferole występują w konfiguracji RRR, podczas gdy syntetyczna forma zawiera osiem różnych stereoizomerów i jest nazywana all-rac-alpha-tokoferol. 

Receptory i enzymy w organizmie są wysoce stereoselektywne i dlatego reagują tylko z właściwą cząsteczką. Izoformy witaminy E nie są wzajemnie przekształcalne wewnątrz ludzkiego ciała. I tak na przykład krople apteczne na receptę to właśnie all-rac-alpha-tokoferol. Trzeba się więc liczyć ze słabszym działaniem.

Ponadto zauważono, że podawanie alfa-tokoferolu powoduje obniżenie stężenia gamma-tokoferolu w osoczu, a co za tym idzie, w następnej kolejności w tkankach. Ostatnio naukowcy badają inne formy witaminy E (o czym poniżej) i znajdują różnice w ich działaniu na organizm.

Istnieje możliwość, że podając nadmiar alfa-tokoferolu powodujemy stan nierównowagi w organizmie, a co za tym idzie osiągamy stan odwrotny do zamierzonego!

W przeciwieństwie do powyższego, podawanie gamma-tokoferolu powoduje podwyższenie w osoczu stężenia obu form.

Alfa-tokoferol i gamma-tokoferol we współczesnej diecie.

W typowo amerykańskiej diecie przeważa gamma-tokoferol. Przynajmniej teoretycznie, bo w większości żywności przetworzonej witaminy E jest żadna lub znikoma ilość, a gdyby była uzupełniana przemysłowo, to raczej w alfa-tokoferol. W każdym razie najwięcej gamma-tokoferolu jest w oleju kukurydzianym, sojowym, sezamowym oraz w orzechach (włoskie, pekan, ziemne). Nasze przyzwyczajenia żywieniowe wydają się promować raczej alfa-tokoferol: oliwa, czy olej słonecznikowy mają jego przewagę.

Jeśli chodzi o wchłanianie z jelita, to badania pokazały, że nie ma preferencji, oba są przyswajane równie dobrze i transportowane z chylomikronami do limfy. Dopiero potem alfa-tokoferol jest zatrzymywany, a gamma-tokoferol szybciej metabolizowany i wydalany.

W badaniach stwierdzono, że alfa-tokoferol jest mocniejszym przeciwutleniaczem niż gamma-tokoferol (ma większą moc przekazywania elektronów) i dlatego ma większą zdolność hamowania utleniania lipidów. Za to gamma-tokoferol lepiej wychwytuje reaktywne formy tlenków azotu (RNOS) a ich nadmierne wytwarzanie łączymy z przebiegiem zapalnych chorób przewlekłych, takich jak nowotwory, choroby sercowo-naczyniowe, czy zaburzenia neurodegradacyjne.

Gamma-tokoferol i jego metabolit gamma-CEHC hamują syntezę prostaglandyny E2 w makrofagach i hamują aktywność cyklooksygenazy-2 (COX-2), zmniejszając stan zapalny. Może to mieć znaczenie w nowotworze jelita grubego i cukrzycy typu 1.

Rola gamma-tokoferolu w zapobieganiu chorobom układu sercowo-naczyniowego.

Mimo, że wiedza o gamma-tokoferolu jest mniejsza to jednak kilka badań wskazało, że może być potencjalnie ważniejszy niż alfa-tokoferol w zapobieganiu chorobom układu sercowo-naczyniowego (ang. Cardiovascular DiseaseCVD).

Na przykład kilka badań wykazało, że stężenia gamma-tokoferolu są odwrotnie proporcjonalne do zwiększonej zapadalności i śmiertelności z powodu CVD. Do tego były badania pokazujące, że u osób chorych to stężenia gamma-tokoferolu były niższe w porównaniu ze zdrowymi osobami, a w stężeniach alfa-tokoferolu takich różnic nie znaleziono.

Duże badanie przekrojowe szwedzkich i litewskich mężczyzn w średnim wieku wykazało wyższe stężenia gamma-tokoferolu u Szwedów i wiązało się to z mniejszą o 25% zapadalnością i umieralnością z powodu CVD. Podobne wyniki uzyskano badając przez 7 lat kobiety po menopauzie: to przyjmowanie gamma-tokoferolu w jedzeniu, a nie alfa-tokoferolu z suplementu zmniejszało ryzyko zgonu z powodu CVD. 

Dieta bogata w gamma-tokoferol a ryzyko udaru.

Ponadto można znaleźć badania wykazujące związek ilości w diecie gamma-tokoferolu ze zmniejszoną umieralnością w wyniku udaru. Było też badanie wskazujące wyższość suplementacji alfa-tokoferolu z suplementu. Mimo, że nie mamy wytłumaczenia na tę ostatnią rozbieżność i wymaga to wyjaśnienia, to warto zauważyć, że podaż dietetycznego gamma-tokoferolu była dużo niższa we wszystkich badaniach, niż dawka w suplementacji. Co daje nam podstawy do twierdzenia, że jest on jednak mocniejszy.

UWAGA! Istnieje rekomendacja dla spożywania orzechów w celu zmniejszenia ryzyka zawału mięśnia sercowego i śmierci z powodu choroby niedokrwiennej serca.

Badania na zwierzętach wykazały silniejsze działanie gamma-tokoferolu w zapobieganiu agregacji płytek krwi i złego funkcjonowania śródbłonka naczyń krwionośnych. Wszystkie te badania wskazują na potrzebę dalszych badań nad wpływem gamma-tokoferolu na choroby układu sercowo-naczyniowego.

Rola gamma-tokoferolu w innych schorzeniach.

Kilka badań wskazało rolę gamma-tokoferolu w nowotworach. Pierwsze z nich powiązało niskie stężenia karotenoidów i gamma-tokoferolu (ale nie alfa-tokoferolu!) z nowotworami górnego odcinka dróg oddechowych w porównaniu z grupą kontrolną. W innym badaniu wykazano statystycznie nieistotne (czyli słabe) powiązanie wyższego stężenia gamma-tokoferolu z obniżonym ryzykiem raka prostaty u japońskich Amerykanów. Dalej: kobiety z uporczywie dodatnim wynikiem zakażenia brodawczakiem miały niższe stężenia gamma-tokoferolu i alfa-tokoferolu w osoczu (o 24% niż w grupie kontrolnej). Przeprowadzone w roku 2000 badanie kliniczno kontrolne wykazało, że pacjenci z najwyższym stężeniem gamma-tokoferolu mieli 5-krotnie niższe ryzyko wystąpienia raka prostaty w porównaniu do pacjentów z najniższym poziomem. Zauważono także, że ochronne działanie alfa-tokoferolu i selenu występuje tylko w obecności wyższego poziomu gamma-tokoferolu. Ale wyższe stężenia gamma-tokoferolu obserwowano u pacjentek z inwazyjnym rakiem szyjki macicy w porównaniu z grupą kontrolną.

W badaniu z 1993 roku czytamy, że wyższe poziomy karotenoidów i alfa-tokoferolu zmniejszają ryzyko raka jamy ustnej i gardła, za to wzrost poziomu gamma-tokoferolu i selenu ryzyko to zwiększa.

Co może powodować te rozbieżności? Po pierwsze jest to tylko jedna z substancji dostarczanych z dietą, która ma znaczenie w homeostazie. Trzeba większych, szeroko zakrojonych badań, żeby ustalić powiązania między składnikami pożywienia, witaminami i mikroelementami oraz ich wspólnymi relacjami. Ponadto dowiedziono, że aktywność cytochromu P450 jest hamowana przez prozapalne cytokiny – wzrost ich poziomu w czasie choroby może zmniejszyć wydalanie gamma-tokoferolu, stąd jego poziom będzie wyższy w chorobie.

Większość obserwacji działania przeciwnowotworowego witaminy E jest prowadzona in vitro i na modelach zwierzęcych, nie udaje się na razie wykazać jej mocnej roli w badaniach na ludziach.

Mimo, iż dowody nie są mocne, w paru badaniach wykazano dobry wpływ witaminy E na spowolnienie postępu zaćmy. Istnieją też doniesienia, że dobrze jest stosować witaminę E u pacjentów z HIV i AIDS, aczkolwiek wymaga to dalszych badań.

Pozytywne rezultaty wykazywano dodając witaminę E w połączeniu z witaminą C do leczenia takich chorób jak zapalenie skóry, bolesne miesiączki, stan przedrzucawkowy, czy późne dyskinezy po lekach.

Witamina E w zapobieganiu chorobie Alzheimera.

Jeśli chodzi o chorobę Alzheimera, to badania nie potrafią jeszcze wskazać ochronnej roli witaminy E – badano alfa-tokoferol. Aczkolwiek przegląd z roku 2017 podaje, że zauważono lepsze wyniki u pacjentów, którzy otrzymywali mieszaninę tokoferoli. Wiążą to z tym, że jak już mówiliśmy, podawanie alfa-tokoferolu zmniejsza poziom gamma-tokoferolu, a to jego wyższy poziom wydaje się mieć znaczenie. Wykazano również, że znacznie lepsze rezultaty otrzymuje się u pacjentów przy połączeniu mieszaniny tokoferoli z witaminą C.

Tokotrienole i obiecujące wyniki badań.

Ostatnio poświęca się większą uwagę drugiej grupie związków będących składnikiem witaminy E, czyli tokotrienolom. Wykazują one wiele właściwości biologicznych, których nie posiada alfa-tokoferol, między innymi aktywność:

  • neuroprotekcyjną,
  • antynowotworową,
  • zmniejszającą poziom cholesterolu.

Nie są one tak powszechne. Większe ilości tokotrienoli znaleziono w nasionach owsa, jęczmienia, ryżu, a szczególnie duże ilości zawiera olej palmowy i olej z otrąb ryżowych. Największym źródłem tokotrienoli jest anatto – olej pozyskiwany z arnoty właściwej, zawiera w 90% delta-tokotrienol i w 10% gamma-tokoferol.

Tokotrienole dzięki swej budowie są silniejszym przeciwutleniaczem niż alfa-tokoferol, więc mocniej hamują peroksydację lipidów.

Tokotrienoli jest mało w pożywieniu, gorzej wchłaniają się z jelita, szybciej ulegają metabolizmowi i wydaleniu z organizmu. Z obserwacji wynika jednak, że wykazują działanie, którego nie posiada alfa-tokoferol. Otóż w stężeniach mikromolowych (suplementy) w osoczu hamują enzym reduktazę HMG-CoA biorący udział w produkcji cholesterolu, dlatego też zmniejszają podwyższony poziom cholesterolu we krwi.

W badaniach in vitro (laboratoryjnych) oraz na modelu zwierzęcym wykazywano przeciwnowotworowe działanie tokotrienolu:

  • zatrzymują cykl komórki i powodują jej apoptozę,
  • działają antyproliferacyjnie,
  • blokują angiogenezę,
  • hamują migrację komórek nowotworowych.

Wykazują także tendencję do gromadzenia się w tkance nowotworowej, co może chronić zdrowe komórki. Nie wiemy jak te ciekawe obserwacje zadziałają u ludzi, potrzeba jeszcze wielu badań.

Siła tokotrienoli w porównaniu z alfa-tokoferolem wydaje się większa także w hamowaniu procesów neurodegradacyjnych. Poprawiają też zdolności neuroprotekcyjne – wspomina się o ochronnym działaniu w zapobieganiu udarowi, a także jako pomoc w regeneracji po udarze. Niektóre badania wskazują również na rolę tokotrienoli w hamowaniu osteoporozy.

Podsumowanie wyników badań.

Najlepiej zbadany alfa-tokoferol był suplementowany w chorobach lub w celu zapobiegania chorobom. I wyniki nie były satysfakcjonujące. Wydaje się to związane ze zmniejszaniem przez tego typu suplementację stężenia innych form witaminy E, które niejednokrotnie działają nieco inaczej w organizmie i tego działania może brakować. Jaki stąd płynie wniosek?

Mix witaminy E wydaje się działać lepiej. Mimo to nie należy zapominać, że organizm preferuje działanie alfa-tokoferolu choćby dlatego, że ma specjalne białko, które o niego dba. I szybko wydala nadmiary pozostałych form.

Stąd kolejny wniosek! Nasze ciało wymaga równowagi. Póki nie znajdziemy odpowiedzi jak ta równowaga ma wyglądać, dla naszego zdrowia – nie warto przesadzać w żadną stronę.

Wracamy więc do podstaw czyli zdrowego, nieprzetworzonego jedzenia oraz minimalizowania stanów zapalnych w naszym organizmie przez inne aspekty holistycznego spojrzenia na zdrowie.

Radioklinika | Alergia - stan wiedzy

Bibliografia:

  1. Elke Reiter, Quing Jiang, Stephan Christen „Anti-inflammatory properties of α- and γ-tocopherol” 2009
  2. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2613571/?fbclid=IwAR2oXWMPNeHZ-R8KHITEn2VFaEUEFdh_nvD-4f-5Cw7U0FiOwss48qeR2o4
  3. Quing Jiang, Stephan Christen, Mark K Shigenaga, Bruce N Ames „γ-Tocopherol, the major form of vitamin E in the US diet, deserves more attention „ 2001
  4. https://academic.oup.com/ajcn/article/74/6/714/4737392
  5. Usoro OB, Mousa SA „Vitamin E forms in Alzheimer’s disease: a review of controversial and clinical experiences” 2010
  6. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20373187?fbclid=IwAR1edGJUJVXkyKqabu0Gvu-KTuPxt-vKhOyzByegloTVJ84I16f1LOTwhFk
  7. Wolf G „How an increased intake of alpha-tocopherol can suppress the bioavailability of gamma-tocopherol.” 2006
  8. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16808116?fbclid=IwAR13wEttenW2KSnjqc9AbRihtmAdXESG2zYKRHsOMpXqnSJOE5ul4z7gwVA
  9. Yu W, Jia L, Park SK, Li J, Gopalan A, Simmons-Menchaca, Sanders BG, Kline K „Anticancer actions of natural and synthetic vitamin E forms: RRR-alpha-tocopherol blocks the anticancer actions of gamma-tocopherol.”2009
  10. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3008344/
  11. Agnese Gugliandolo, Placido Bramanti, Emanuela Mazzon „Role of Vitamin E in the Treatment of Alzheimer’s Disease: Evidence from Animal Models” 2017
  12. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5751107/
  13. Kok-Yong Chin, Soelaiman Ima-Nirwana „The Effects of α-Tocopherol on Bone: A Double-Edged Sword?” 2014
  14. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4011043/
  15. Stanisław Witkowski  „Tokotrienole – mniej znana strona witaminy E” 2016
  16. Karol Mińkowski, Stanisław Grześkiewicz, Marzena Jerzewska „Ocena wartości odżywczej olejów roślinnych o dużej zawartości olejów linolenowych na podstawie składu kwasów tłuszczowych, tokoferoli i steroli” 2011
  17. Aldona Jasińska Stępniak „Zmiany zawartości tokoferoli i kwasów tłuszczowych w olejach tłoczonych na zimno z orzechów włoskich, laskowych i migdałów” 2009
  18. Andrzej Masłowski, Dariusz Andrejko, Beata Slaska-Grzywna, Agnieszka Sagan,
  19. Marek Szmigielski, Jacek Mazur, Leszek Rydzak, Paweł Sobczak „Wpływ temperatury i czasu przechowywania na wybrane cechy jakościowe oleju rzepakowego, lnianego i lniankowego” 2013
  20. Kaya Nusret Engin „Alpha-tocopherol: looking beyond an antioxidant” 2009
  21. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2672149/
  22. Saliha Rizvi, Syed T. Raza, Faizal Ahmed, Absar Ahmad, Shannia Abbas, Farzana Mahdi „The Role of Vitamin E in Human Health and Some Diseases” 2014
  23. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC399753
Oceń to:
| Liczba ocen: 2 Średnia: 5

Zapytaj lub skomentuj:

Napisz komentarz
Podaj swoje imię