Melisa to roślina szeroko znana i stosowana, choćby w postaci codziennej herbatki „na nerwy”. Czy melisa jest faktycznie tylko ziołem na uspokojenie i bezsenność? Postaramy się spojrzeć na nią poprzez pryzmat badań naukowych i pokazać zarówno znane, jak i mniej znane właściwości.

Melisa – obszar występowania, charakterystyka.

Melissa officinalis L. z rodziny Labiatae pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego, ale jest uprawiana w całej Europie, Azji i Ameryce Północnej. Uprawia się ją bardzo łatwo, jest to bylina wieloletnia. Kwitnie w lipcu i sierpniu, charakteryzuje się przyjemnym, cytrynowym zapachem. Znana i stosowana przez wieki, została opisana przez Paracelsusa, Avicennę, Nicolasa Culpepera (w XVII w.) oraz przez zakon Karmelitów.

Do celów leczniczych zbieramy liście melisy przed okresem kwitnienia, czyli w czerwcu lub po kwitnieniu – w sierpniu.

Surowcem leczniczym jest liść melisy (Folium Melissae), który po zebraniu suszy się w suszarniach naturalnych, w miejscach zacienionych i przewiewnych. Wysuszony surowiec powinniśmy przechowywać w szczelnym opakowaniu w pomieszczeniu suchym, chłodnym i ciemnym. 

Składniki czynne melisy.

Składnikami czynnymi melisy są przede wszystkim:

  • olejek eteryczny bogaty w octan geraniolu,
  • cytral,
  • izogeraniol,
  • octan nerolu,
  • linalol,
  • kariofilen,
  • cytronelal (zidentyfikowano aż trzydzieści trzy składniki stanowiące 89,30% całkowitego oleju w składzie liścia),
  • flawonoidy (apigenina, lutelina, kwercetyna, kemferol),
  • kwasy polifenolowe (kwas chlorogenowy, kawowy, rozmarynowy, ferulowy),
  • triterpeny (kwas ursolowy i oleanolowy). 

Olejek eteryczny znajduje się głównie w włoskach gruczołowych i jeśli surowiec jest zbyt pocięty, zmielony i połamany to obserwujemy jego znaczne straty. Tak jest niestety w ziołach przetwarzanych przemysłowo.

Olejku powinno być mniej więcej 0,1-0,3% (Farmakopea Polska wymaga najmniej 0,05%), a w praktyce znajdowano w gotowych preparatach dużo mniej. Dlatego też namawiamy do własnych zbiorów i suszenia, a w sezonie do korzystania z świeżych liści.

Różne postaci i zastosowania melisy.

  1. Napar i inne przetwory z liści melisy stosuje się najczęściej jako środek uspokajający w stanach ogólnego pobudzenia nerwowego, bezsenności i uczucia niepokoju, a także w nerwicy wegetatywnej stanowiącej zespół różnorodnych objawów ze strony narządów wewnętrznych, np. żołądka, jelit, dróg żółciowych, serca (melisa obniża ciśnienie krwi i działa chronotropowo ujemnie, czyli zmniejsza częstość skurczów serca – oznacza to, że może być stosowana w arytmii) i naczyń krwionośnych.
  2. Napary z liści melisy zwiększają nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego i żółci oraz pobudzają trawienie. Wykazują również słabe działanie moczopędne i napotne. Zawarty w liściach kwas rozmarynowy i kawowy oraz ich estry działają nieco przeciwzapalnie.
  3. Inne związki, zwłaszcza cytronelol i octan eugenolu, zawarte w olejku eterycznym z melisy, wykazują działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit, a więc i wiatropędne. Najsilniej zmniejszają napięcie mięśni jelita grubego.
  4. Wielu autorów prac naukowych badało i potwierdziło aktywność przeciwdrobnoustrojową olejku melisowego i jego składników. Wykazano, że takie szczepy, jak: Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Candida albicans są wrażliwe na składniki olejku. Cytral, geraniol, linalol i mentol są aktywne wobec grzybów drożdżopodobnych, jak i pleśniowych. Olejek melisowy nie miał wpływu na bakterie gram-ujemne.
  5. W badaniach in vitro wykazano wysoką aktywność wirusobójczą wyciągu z melisy przeciw opryszczce (wirus HSV-1) nawet przy bardzo niskich stężeniach 1,5  μg / ml. Za to działanie odpowiadał głównie kwas rozmarynowy. Gdy badano wodno-alkoholowy ekstrakt z liści melisy, porównując go z acyklowirem (lek przeciwwirusowy najczęściej spotykany w maściach na opryszczkę oraz w formie tabletek doustnych) przeciw wirusowi opryszczki (wirus HSV-2), wykazano jego działanie w nietoksycznych stężeniach 0,025 do 1mg/ml. Prowadzono również badania na zwierzętach, używając olejku eterycznego na oba rodzaje wirusów opryszczki i zauważono, że melisa wpływa na wirusa przed jego wniknięciem do komórki gospodarza, czyli wywiera bezpośrednie działanie wirusobójcze. Lipofilowy charakter olejku eterycznego umożliwia penetrację skóry i może być on używany do miejscowego leczenia infekcji opryszczkowych, Badając wirusa w liniach komórkowych i traktując go lotnymi składnikami olejku zauważono też hamowanie replikacji wirusa w komórce.

Melisa lekarska w stanach dyslipidemii i cukrzycy.

W organizmie istnieją swoiste receptory (dokładnie to receptory aktywowane proliferatorami peroksysomów (ang. peroxisome proliferators, activated receptors, PPAR) występujące w trzech zasadniczych izoformach (α, β/δ oraz γ), które mają znaczenie w przemianach metabolicznych lipidów i glukozy. Wpływ agonistyczny (wzbudzający działanie) na te receptory wykazują leki chemiczne stosowane w leczeniu farmakologicznym zbyt wysokiego poziomu trójglicerydów oraz zbyt wysokiego poziomu glukozy we krwi u pacjentów z cukrzycą typu 2.

Właściwości agonistyczne w stosunku do PPAR wykazano także dla wybranych substancji pochodzenia roślinnego, zwłaszcza dla związków czynnych wchodzących w skład olejków eterycznych (karwakrol, tymol, geranyl, geraniol) oraz flawonoidów (kemferol, kwercetyna).

Badania fitofarmakologiczne wykazały, iż ekstrakty sporządzane z powszechnie występujących w terapii roślin (np. dyni, melisy lekarskiej, morwy białej lub cynamonowca) pobudzają PPAR-α. Składniki czynne imbiru lekarskiego i żeń-szenia pobudzają natomiast PPAR-γ. Obserwacje te mogą skłaniać do badania przydatności wymienionych roślin w poprawie stanów dyslipidemii i cukrzycy.  Zbadano (w randomizowanym, podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniu) wpływ wodno-alkoholowego ekstraktu Melisa officinalis (700mg/dzień) na 70 pacjentów z cukrzycą typu 2 i uzyskano poprawę w profilu lipidowym. Uznano, że jest to wyciąg skuteczny i co najważniejsze – bezpieczny.

Wyciąg z liści melisy wspomagająco w chorobie Alzheimera.

W toku badań in vitro nad melisą stwierdzono, że jej składnik – apigenina (flawonoid neuroaktywny) – oddziałuje modulująco na receptory GABA, co warunkuje działanie przeciwlękowe i uspokajające ekstraktu. Inne badanie wykazało powinowactwo etanolowego ekstraktu do nikotynowych receptorów cholinergicznych. Jeszcze inne badanie wskazało na hamowanie enzymu acetylocholinoesterazy (AChE), który w organizmie rozkłada neuroprzekaźnik acetylocholinę.

Odwracalne inhibitory AchE mają znaczenie w objawowym leczeniu choroby Alzheimera. Wykonano więc badanie kliniczne z podwójnie ślepą próbą na 42 chorych, podając im przez 16 tygodni standaryzowany alkoholowy wyciąg z liści melisy (500 μg citralu/ml; 60 kropli w ciągu dnia). Stwierdzono, że niepokój który, jako objaw towarzyszący chorobie, ma wpływ na wyniki terapii, wystąpił sześć razy rzadziej w grupie badanej, niż kontrolnej.

Wyciąg z Melisa offiicinalis może być stosowany jako kuracja wspomagająca w leczeniu choroby Alzheimera.

Właściwości przeciwbólowe i przeciwzapalne melisy.

Prowadzono badania w celu określenia właściwości przeciwbólowych i przeciwzapalnych olejku z melisy i wyciągów etanolowych z pozytywnymi wynikami w różnych modelach bólu wywołanego chemicznie. 

Niemowlętom karmionym piersią z objawami kolki podawano melisę i uzyskano poprawę po 1 tygodniu. Dzieje się tak, gdyż melisa wykazuje działanie rozkurczowe na mięśnie jelita.

Działanie antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne melisy.

W badaniach na zwierzętach zauważono, że ekstrakt wodny z melisy wykazuje działanie antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne – łagodzi skutki stresu oksydacyjnego w mózgach myszy, prawdopodobnie przez obecność kwasu rozmarynowego, kwercetyny, kwasu galusowego i rutyny. W związku z tym w badaniu klinicznym podawano ten ekstrakt pracownikom radiologii i stwierdzono, że znacznie poprawił się stan stresu oksydacyjnego i zmniejszyły uszkodzenia DNA.

Melisa skuteczna w łagodzeniu bólu menstruacyjnego.

Badano wpływ olejku melisowego na zmniejszenie bólu menstruacyjnego i uzyskano wyraźną poprawę w stosunku do grupy placebo. Dlatego (również z powodu braku skutków ubocznych) wydaje się zasadne polecanie tej metody. Dodatkowo prostaglandyny powodujące skurcze mięśni gładkich macicy podczas menstruacji mogą powodować objawy tej samej natury w innych miejscach w organizmie np. duszność z powodu skurczu oskrzeli, biegunkę z powodu zwiększonej perystaltyki czy nadciśnienie z powodu zwężenia naczyń.

Melisa wpływa rozkurczowo na mięśnie gładkie tętnic wieńcowych i oskrzeli, dlatego sugeruje się, że u osób chorych na astmę można stosować olejek melisowy zamiast leków przeciwbólowych z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych.

Melisa przy zaburzeniach seksualnych u kobiet.

Jedno z badań wykazało, że ekstrakt wodny Melisa officinalis miał korzystny wpływ na pobudzenie u kobiet z zaburzeniami pożądania seksualnego, na nawilżenie, orgazm, satysfakcję i ból w dysfunkcjach seksualnych u kobiet. Może być stosowany jako skuteczna i bezpieczna terapia w zaburzeniach seksualnych u kobiet.

Kiedy należy zachować ostrożność w stosowaniu melisy?

Jeśli chodzi o bezpieczeństwo stosowania w ciąży, to w literaturze liść melisy nie jest zaliczany do surowców o działaniu poronnym czy teratogennym, a badania genotoksyczne wykazały wyniki negatywne. Jednak jak zwykle zakładamy w tym wypadku ostrożność, nie wykluczając działania pobudzającego lub drażniącego na macicę. 

Wspomnieć należy jeszcze o doniesieniach związanych z wpływem melisy na tarczycę. Hamuje ona bowiem wiązanie TSH do jego receptora, stąd w dużych dawkach i długo stosowana może zmniejszać pracę tarczycy.

Bywają też osoby uczulone na olejek melisowy (uczuleń ogólnie nie można przewidzieć) i może pojawić się wtedy rumień, świąd czy pokrzywka.

Melisa-podsumowanie wskazań.

Jak przygotować melisę?

Najłatwiej wypić napar z jednej łyżki dobrego gatunku zioła zalanego jedną szklanką wrzątku – parzymy 20-30 minut pod przykryciem. Olejek melisowy dawkujemy jednorazowo – po 5 kropli. Można sporządzić też nalewkę w stosunku 1:5 z alkoholem 40-60%. Pozostawiamy ją co najmniej na 7 dni. Można ją zażywać w razie potrzeb 1-3 razy dziennie po 5-10 ml na pół szklanki wody.

Liść melisy jest też składnikiem wielu mieszanek ziół  – w różnych wskazaniach. Tradycyjne zastosowania melisy znajdują potwierdzenie we współczesnych badaniach farmakologicznych. Dalsze badania powinny nam przybliżyć mechanizmy działania, ewentualne działania niepożądane, potencjalne interakcje z lekami chemicznymi czy innymi związkami czynnymi.

Dotychczasowe dane wskazują, że melisa jest dobrym lekiem na wiele chorób, zwłaszcza lęk i niektóre zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego.

Bibliografia:

  1. Melissa officinalis L: A Review Study With an Antioxidant Prospective Sepide Miraj, Rafieian-Kopaei, Sara Kiani.
  2. Safety and efficacy of Melissa officinalis (lemon balm) on ApoA-I, Apo B, lipid ratio and ICAM-1 in type 2 diabetes patients: A randomized, double-blinded clinical trial. Asadi A, Shidfar F, Safari M, Malek M, Hosseini AF, Rezazadeh S, Rajab A, Shidfar S, Hosseini S.
  3. The effects of Melissa officinalis (lemon balm) pretreatment on the resistance of the heart to myocardial injury. Joukar S, Asadipour H, Sheibani M, Najafipour H, Dabiri S.
  4. Melissa officinalis L. – A review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology. Abolfazl Shakeri, Amirhossein Sahebkar, Behjat Javadi.
  5. A Comparative Study of Melissa officinalis Leaves and Stems Ethanolic Extracts in terms of Antioxidant, Cytotoxic, and Antiproliferative Potential. Elena-Alina Moaca, Claudia Farcas, Alexandra Ghitu, Dorina Coricovac, Ramona Popovici, Nela-Loredana Caraba-Meita, Florina Ardelean, Diana Simona Antal, Cristina Dehelean and Stefana Avram.
  6. Anxiolytic and antidepressant-like effects of Melissa officinalis (lemon balm) extract in rats: Influence of administration and gender. Taiwo AE, Leite FB, Lucena GM, Barros M, Silveira D, Silva MV, Ferreira VM.
  7. The Effect of Melissa Officinalis Extract on the Severity of Primary Dysmenorrha. Parvaneh Mirabi, Mahshid Namdari, Seideh Hanieh Alamohorda and Faraz Mojab
  8. Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy pod redakcją doc. dr hab. Aleksandra Ożarowskiego
  9. In vitro assay of thyroid disruptors affecting TSH-stimulated adenylate cyclase activity. Santini F, Vitti P, Ceccarini G, Mammoli C, Rosellini V, Pelosini C, Marsili A, Tonacchera M, Agretti P, Santoni T, Chiovato L, Pinchera A
  10. In Vivo Potential Anti-Inflammatory Activity of Melissa officinalis L. Essential Oil. Amina Bounihi, Ghizlane Hajjaj, Rachad Alnamer, Yahia Cherrah and Amina Zellow.
  11. Effect of Melissa officinalis (Lemon balm) on Sexual Dysfunction in Women: A Double- blind, Randomized, Placebo-controlled Study.
  12. Zahra Darvish-Mofrad-Kashani, Elham Emaratkar, Fataneh Hashem-Dabaghian, Fatemeh Emadi, Firoozeh Raisi, Jale Aliasl, Mohammad Kamalinejad, Sayed Abbas Hasheminejad, Tahere Eftekhar and Nafise Zafarghandi
  13. Substancje bioaktywne oraz aktywność antyoksydacyjna bazylii pospolitei (Ocimum basilicum L.) i melisy lekarskiej (Melissa officinalis L.). Renata Nurzyńska-Wierdak, Grażyna Zawiślak.
  14. Neuroaktywne związki roślin leczniczych z rodziny Lamiaceae wykazujące potencjalne korzystne działanie w leczeniu choroby Alzheimera. Marcin Ożarowski, Przemysław Ł Mikołajczak, Teresa Bobkiewicz-Kozłowska, Radosław Kujawski, Przemysław M Mrozikiewicz.
Oceń to:
| Liczba ocen: 3 Średnia: 5

Zapytaj lub skomentuj:

Napisz komentarz
Podaj swoje imię