Kwiaty lawendy są nie tylko źródłem przepięknego zapachu, ale też posiadają, znane już od wieków – właściwości lecznicze. Chcąc potwierdzić tradycyjne wskazania do stosowania lawendy jako środka przeciwlękowego, uspokajającego i nasennego, przeprowadzono szereg badań na zwierzętach, a także badań klinicznych. W artykule przedstawiamy zakres działania surowców z lawendy, jej zastosowanie w lecznictwie oraz sposoby użycia i dawkowania zioła.

Lawenda to niewysoka krzewinka o silnym, aromatycznym zapachu. Osiąga 20-60 cm wysokości. Ma wąskie, silnie owłosione liście i fioletowo niebieskie lub szaro brunatne kwiaty, zebrane na szczycie nieulistnionego pędu.

Nazwa lawendy prawdopodobnie pochodzi od łacińskiego słowa lavo (lavare), co oznacza myć się, kąpać się. Kwiaty lawendy w starożytnej Grecji i Rzymie stosowano jako odświeżający dodatek do kąpieli. Od czasów królowej Elżbiety lavender water, czyli woda lawendowa znana jest na całym świecie, ponieważ była bardzo popularna w Anglii. W pismach Hildegardy z Bingen czy Paracelsusa znajdziemy zalecenia co do używania wody pozostałej po destylacji olejku lawendowego jako leku uspokajającego.

Lawenda pochodzi najprawdopodobniej z Persji lub z Wysp Kanaryjskich. Została, już w czasach starożytnych, rozpowszechniona w rejonach Morza Śródziemnego, gdzie występuje naturalnie w niskich górach regionu. Uprawiana jest w wielu krajach Europy. 

Rodzaj Lavandula obejmuje ponad 30 gatunków oraz setki odmian. W lecznictwie i w przemyśle kosmetycznym stosuje się kwiaty i otrzymywany z nich olejek z odmian gatunku Lavandula angustifolia Miller – lawendy wąskolistnej, zwanej też lawendą lekarską Lavandula officinalis Chaix. Gatunek należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), zwanej dawniej wargowymi (Labiatae). W perfumerii bywa też używany surowiec z gatunku Lavandula latifolia (Lf) Medikus – lawenda szerokolistna.

Zastosowanie lawendy w lecznictwie

Kwiatostany lawendy do celów leczniczych zbieramy w lipcu lub sierpniu w początkowym okresie rozkwitania, gdy kwiaty są jeszcze w pączkach. Suszymy je w cieniu i przewiewie, w temperaturze poniżej  35 stopni. Surowiec leczniczy chronimy od światła przechowując w szczelnym opakowaniu i w suchym miejscu.

Kwiaty lawendy i olejek lawendowy wykazują różnorodne właściwości farmakologiczne i od wieków stosowane są jako leki uspokajające i ułatwiające zasypianie oraz spazmolityczne – w dolegliwościach jelitowych i zaburzeniach trawienia.

Kwiat lawendy (Flos Lacandulae) zawiera około 3% olejku eterycznego, 12% fenolokwasów (kwas rozmarynowy), triterpeny (kwas ursolowy, oleanolowy), kumaryny (kumaryna, herniaryna, umbeliferon), antocyjany, procyjanidyny, garbniki, fitosterole, flawonoidy (luteolina). 

Skład olejku stosowanego do celów leczniczych jest dokładnie określony zarówno w Farmakopei Polskiej VIII, jak i w Farmakopei Europejskiej.

Olejek powinien być bezbarwną lub jasnożółtą przezroczystą cieczą o charakterystycznym zapachu. Powinien zawierać octan linalylu 25-46%, linalol 20-45%, , octan lawendulylu < 0,2%, lawandulol < 0,1%,kamforę >1,2%, limonen  >1%, terpinen-4ol 0,1–6,0%, eukaliptol < 2,5%, α-terpineol > 2,0%. Dodatkowo w olejku znajdziemy kwas kapronowy, kwas propionowy, kwas p-kumarowy i kwas izobutyrowy, seskwiterpeny (kariofilen i kadinen).

Olejek lawendowy powinien być otrzymywany przez destylację z parą wodną. Na zawartość składników czynnych w olejku mają wpływ:

  1. czas i rodzaj destylacji,
  2. stosowana odmiana lawendy,
  3. faza wzrostu i rozwoju,
  4. miejsce pochodzenia.

Skład chemiczny olejku lawendowego wykazuje dużą zmienność. Różnice mają niewielkie znaczenie w lecznictwie, natomiast odgrywają znaczną rolę w ocenie przydatności olejku do celów perfumeryjnych i kosmetycznych. 

Olejek lawendowy jest szeroko wykorzystywany w przemyśle kosmetycznym do wyrobu perfum, wód kolońskich i do nadawania zapachu wielu produktom kosmetycznym. Obszerne badania właściwości farmakologicznych dotyczą głównie olejku lawendowego, w mniejszym stopniu natomiast kwiatów lawendy. 

Zakres działania surowców z lawendy

Kwiaty lawendy 

Mają działanie uspokajające i nasenne, rozluźniające psychicznie. Kwiaty lawendy wpływają także dobroczynnie na układ pokarmowy. Działają przeciwskurczowo na mięśnie gładkie narządów wewnętrznych, dzięki czemu przywracają prawidłową perystaltykę dróg żółciowych i jelit. Pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i wytwarzanie żółci, zapobiegają wzdęciom i mają działanie wiatropędne.

Kwiaty lawendy hamują nadmierny rozrost mikrobioty jelitowej (działanie regulacyjne), dzięki temu są pomocne w eliminacji bądź łagodzeniu dolegliwości bólowych brzucha i kolki jelitowej.

Olejek lawendowy

Olejek działa dużo mocniej niż kwiat lawendy – pod wpływem jego składników, wpływających bezpośrednio na ośrodkowy układ nerwowy, zmniejsza się stan napięcia nerwowego, uczucie niepokoju oraz trudność w zasypianiu.

Olejek lawendowy niszczy wiele szczepów bakterii chorobotwórczych, w tym również opornych na antybiotyki. Słabo natomiast działa na grzyby chorobotwórcze. Siła jego działania jest jednak dużo słabsza niż innych olejków. Olejek hamuje wzrost bakterii: Bacillus subtilis, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Mycobacterium chelonae, M. fortuitum, M. kansasii, M. marinum, M. scrofulaceum oraz Psoroptes cuniculi. 

Małe badanie kliniczne przeprowadzone w Polsce na grupie pacjentów z przewlekłym zapaleniem oskrzeli, polegające na stosowaniu inhalacji z olejku lawendowego wykazało poprawę stanu klinicznego pacjentów i negatywny posiew plwociny. Poza tym zaobserwowano poprawę odporności.

Olejek lawendowy wykazuje również słabe działanie moczopędne i napotne. Postuluje się jego działanie przeciwdrgawkowe (badania na zwierzętach). Dzięki obniżeniu wrażliwości nerwów czuciowych olejek zmniejsza też nasilenie bólu w chorobie reumatycznej. Poza tym wykazuje działanie miejscowo przeciwbólowe i przeciwzapalne, antyseptyczne oraz dezodorujące. Poprawia krążenie krwi. Zmniejsza łojotok. Znane jest też jego działanie zapobiegające cellulitowi, trądzikowi, łojotokowemu zapaleniu mieszków włosowych.

Co mówią wyniki badań nad lawendą?

W celu potwierdzenia tradycyjnych wskazań do stosowania lawendy jako środka przeciwlękowego, uspokajającego i nasennego, prowadzono szereg badań na zwierzętach, a także badania kliniczne.

  1. Nie do końca wyjaśniono działanie lawendy na ośrodkowy układ nerwowy, ale przyjmuje się, że głównym składnikiem działającym może być obecny w olejku linalol i jego prawdopodobny wpływ na receptory GABA-A oraz zmniejszenie uwalniania acetylocholiny w komórkach neuronów.
  2. Badania na myszach wykazały działanie wyciągów z lawendy i olejku zarówno podawanych doustnie jak i w inhalacji. Zaobserwowano działanie zmniejszające ruchliwość – zmniejszała się do normalnej nadmierna aktywność uprzednio pobudzona podaniem kofeiny u myszy. Zmniejszało się uczucie lęku obserwowane w teście labiryntu u gerbili. Stwierdzono działanie przeciwdepresyjne w teście forsownego pływania u szczurów. Siła działania była porównywalna ze stosowaniem leków typu benzodiazepin.
  3. Ciekawą obserwacją było hamowanie wywołanych sztucznie drgawek padaczkowych u myszy przez wyciąg wodno-alkoholowy z kwiatów lawendy, w stopniu zbliżonym do diazepamu.
  4. W leczeniu epilepsji praktycznie brakuje potwierdzonych bezpiecznych leków naturalnych i gdyby można było to potwierdzić badaniami klinicznymi u ludzi byłoby to ważne odkrycie.
  5. U zwierząt można sztucznie wywołać stan podobny do choroby Alzheimera – w ten sposób zauważono, że wyciąg wodny z lawendy oraz inhalacje z olejku zmniejszały u szczurów deficyt pamięci przestrzennej w teście labiryntu wodnego. W badaniach prowadzonych na ludziach z demencją obserwowano, że inhalacje z olejku lawendowego wyraźnie łagodziły pobudzenie, agresywne zachowania i krzyki.
  6. W różnych badaniach klinicznych wykazano, że lawenda zmniejsza stres i lęk pacjentów w różnych pospolitych sytuacjach życiowych jak oczekiwanie na zabieg stomatologiczny, czy egzamin na studiach, czyli lęk o niewielkim nasileniu.
  7. Dwa badania kliniczne wykazały łagodzenie bólu menstruacyjnego dzięki olejkowi stosowanemu miejscowo w postaci oleju (2 krople olejku lawendowego rozpuszczonego w oleju migdałowym) lub maści (o stężeniu 3% i zawierającej mieszaninę olejku lawendowego, szałwiowego i majerankowego w proporcjach 2:1:1). Preparaty te znacznie zmniejszyły siłę dolegliwości i czas ich trwania.

Kiedy warto zrobić sobie napar z kwiatów lawendy?

  1. Pierwszym ze wskazań jest używanie naparu z lawendy wspomagająco w nerwicach wegetatywnych, stanach lękowych, niepokojach psychicznych, stresie czy bezsenności. Można także stosować lawendę samą, bądź jako składnik mieszanek ziołowych. Napar może też przynieść ulgę w stanach nerwowych związanych z napięciem przed miesiączką czy w okresie klimakterium, jak również w zaburzeniach miesiączkowania na tle nerwowym. Może też być pomocny w migrenie.
  2. Czasami w parze ze stresem idą zaburzenia trawienne, skurcze żołądka i jelit, a także nadmierna fermentacja oraz wzdęcia i tu herbatka z kwiatów lawendy będzie dobrym wyborem.
  3. Napar można stosować także na poprawę apetytu u osób starszych i starszych dzieci.
  4. Herbata z kwiatów lawendy sprawdzi się także podczas infekcji układu oddechowego, pokarmowego i wydalniczego.
  5. Napar z kwitów lawendy jest pomocny również w inhalacjach lub jako składnik aerozoli przy schorzeniach jamy ustnej, gardła, oskrzeli i przewodów nosowych.

Zewnętrznie w celach leczniczych możemy stosować wyciągi i olejek lawendowy w reumatyzmie, artretyzmie, bólach miesiączkowych, nerwobólach. Z powodu działania przeciwdrobnoustrojowego sprawdza się w pielęgnacji skóry trądzikowej. Kosmetycznie możemy go stosować w celu zapobiegania cellulitowi.

Olejek lawendowy znamy też wszyscy z wyrobów kosmetycznych: aromatyzuje się nim mydła, płyny pod prysznic czy do kąpieli, kremy i balsamy do twarzy. Jest składnikiem w kompozycjach zapachowych wód toaletowych i perfum. Poprawia też zapach detergentów stosowanych w naszych domach.

Przeciwwskazania do stosowania produktów z lawendy

Olejek lawendowy jest silną substancją czynną – nie podaje się go na pewno kobietom ciężarnym (w tym i nalewki lawendowej), ale można podawać napar.

Nie podajemy również olejku osobom ze stanami zapalnymi żołądka, jelit, wyrostka robaczkowego, wrzodami żołądka czy krwawieniami w przewodzie pokarmowym, poważnymi schorzeniami wątroby czy nerek.

Zbyt duża dawka olejku lawendowego może wywołać mocne podrażnienie błon śluzowych układu pokarmowego, ale także nerek i pęcherzyków płucnych. Zewnętrznie może spowodować rozszerzenie naczyń krwionośnych oraz zaczerwienienie i rozgrzanie u osób o bardzo wrażliwej skórze oraz w miejscach delikatnych.

Sposób użycia i dawkowanie lawendy

Lawenda wg Farmakopei Polskiej VI jest surowcem o działaniu uspokajającym. Oficjalne dawki lawendy wynoszą doustnie w naparach: dawka jednorazowa 1 g, dobowa 3 g.

Najprościej jest przygotować napar: kwiat lawendy (1 g) zalewamy szklanką wrzątku i parzymy 15 minut. Możemy go pić 3 razy dziennie lub tylko na noc jako środek pomagający w zasypianiu. Dawka dzienna to około 1 i 1/2 łyżki.

Możemy również sporządzić nalewkę z lawendy w proporcjach 1:3 i przyjmować ją 2-3 razy dziennie po łyżeczce.

Ciekawy przepis na wino podaje profesor Ożarowski. Zaleca on macerowanie przez 2 tygodnie 10 g kwiatów lawendy, 5 g owoców kolendry i 2 g owoców anyżu w 1/2 litra czerwonego wina. Takie wino może być używane jako środek na złe trawienie, brak łaknienia, ale i jako środek wiatropędny, rozkurczowy i znoszący ból brzucha oraz żółciopędny i moczopędny. Piejmy go 2-3 razy dziennie po małym kieliszku.

Eteryczny olejek lawendowy zażywamy 2-3 razy dziennie, po 4 krople na miodzie. Zewnętrznie możemy używać olejku eterycznego do smarowania skóry. Ma on działanie odkażające, zwalcza nieprzyjemny zapach potu, jest także pomocny w stanach artretycznych i reumatycznych. Nośnikiem może być olej bazowy lub spirytus. Do kąpieli możemy dodać 10-12 kropli (wymieszać z olejem bazowym) na wannę wody – kąpiel odprężająca.

Możemy też stworzyć napar do kąpieli mieszając po 50g kwiatów lawendy, kwiatów lipy i ziela macierzanki. Do sporządzenia naparu używamy 2-3 litrów wrzącej wody i po przecedzeniu wlewamy do wanny. Zioła pozostałe po przecedzeniu wkładamy do woreczka płóciennego i również umieszczamy w wannie. Woda powinna mieć temperaturę 37-38°, a kąpiel powinna trwać około 15-25 minut. Potem kładziemy się i odpoczywamy – powinno to nas uspokoić i ułatwić zasypianie.

Zapraszamy serdecznie do lektury pozostałych artykułów z naszego działu: Ziołolecznictwo (fitoterapia).

Bibliografia:

  1. „Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy pod redakcją doc. dra hab. Aleksandra Ożarowskiego”
  2. Aleksander Ożarowski Wacław Jaroniewski „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie”
  3. Michalina Adaszyńska-Skwirzyńska, Maria Swarcewicz „ Skład chemiczny i aktywność biologiczna lawendy lekarskiej
  4. Anna Kędzia, Elżbieta Hołderna-Kędzia, Joanna Wiśniewska „Działanie olejku lawendowego (Oleum Lavandulae) na bakterie beztlenowe”
  5. Michalina Adaszyńska, Maria Swarcewicz, Agata Markowska-Szczupak „Porównanie składu chemicznego i aktywności przeciwdrobnoustrojowej olejku eterycznego otrzymanego z różnych krajowych odmian lawendy wąskolistnej (Lavandula angustifolia L.)”
  6. Karolina Kraśniewska, Małgorzata Gniewosz, Olga Kosakowska, Katarzyna Pobiega „Ocena składu chemicznego oraz właściwości przeciwdrobnoustrojowych olejku eterycznego z lawendy wąskolistnej (Lavandula angustifolia L.) w powszechnie dostępnym preparacie handlowym”.
  7. Natalia Dobros „Zioła o działaniu uspokajającym i przeciwdepresyjnym”.
  8. Jadwiga Nartowska „Lawenda-nie tylko pachnidło”.

Zapytaj lub skomentuj:

Napisz komentarz
Podaj swoje imię