Arcydzięgiel lekarski ułatwia i przyspiesza proces trawienia oraz przemianę materii. Przywraca prawidłowe ruchy perystaltyczne jelit. Reguluje proces fermentacji i swobodnego usuwania nagromadzonych gazów. W Chinach stosowany jest od dawna jako środek skuteczny na zaparcia. W koreańskiej medycynie tradycyjnej m.in. sprawdza się jako środek uspokajający, przeciwbólowy i tonizujący. Jest to zioło o dużym potencjale leczniczym. Przyjrzyjmy mu się więc dokładniej!

Arcydzięgiel litwor (Archangelica officinalis Hoffm. syn. Angelica archangelica L.) nazywany jest także arcydzięglem lekarskim lub popularnie – andżeliką lub dzięglem

Łacińska nazwa rośliny pochodzi od greckiego słowa archangelos, oznaczającego archanioła – właściwości terapeutyczne rośliny miał według legend objawić archanioł Rafael lub według innej opowieści – archanioł Michał. W czasach odrodzenia roślinę nazywano Racine du Saint-Esprit (zielem Ducha Świętego), bardzo doceniając jej właściwości. Według legendy słynnemu Paracelsusowi miał przyśnić się Archanioł Gabriel i przekazać mu, że żucie korzenia arcydzięgla będzie najlepszym lekarstwem dla chorych w czasie epidemii dżumy w 1510 roku.

Historia zastosowań arcydzięgla

Historycznie arcydzięgiel stosowano na północy, m.in. w Laponii. Ślady jego używania znaleziono również w wykopaliskach w Biskupinie na Pojezierzu Gnieźnieńskim. Wzmianek o arcydzięglu w starożytnych zapisach nie ma, był wtedy prawdopodobnie nieznany. Francuski lekarz i botanik Pierre Bodard (1758-1826), który był wielkim zwolennikiem zastępowania leczenia egzotycznymi roślinami rdzennymi europejskimi odpowiednikami uważał, że arcydzięgiel jest równie cenny dla Europejczyków, jak żeń-szeń dla Chińczyków.

Arcydzięgiel naturalnie występuje w Europie Północnej i Środkowej oraz na Syberii, bardzo często jest też uprawiany w celach przemysłowych. W Polsce rośnie głównie w Sudetach i Karpatach, gdzie znajduje się pod częściową ochroną. Również w Tatrach znajdziemy wiele miejsc, które zawdzięczają swą nazwę właśnie tej roślinie – Dolina Litworowa, Litworowa Przełęcz czy Litworowy Staw Gąsienicowy.

Rodzaj Angelica obfituje w rośliny o potencjale leczniczym, znane w różnych częściach świata. 

Zakres zastosowania arcydzięgla w medycynie wschodniej

W Chinach A. sinensis jest stosowany w leczeniu różnych dolegliwości, takich jak: choroby ginekologiczne, udar, zaparcia, malaria, dreszcze, gorączka i hemoroidy. Roślinę stosuje się także jako środek do poprawy parametrów krwi, regulowania miesiączki oraz rozluźniania jelit. 

W koreańskiej medycynie tradycyjnej głównym wskazaniem do używania A. gigas jest leczenie anemii, chorób ginekologicznych, chorób układu krążenia i zapalenia stawów. Był również stosowany jako środek uspokajający, przeciwbólowy i tonizujący. Z kolei A. acutiloba jest tradycyjnie stosowany w leczeniu chorób ginekologicznych i anemii.

W tradycyjnej medycynie indyjskiej roślina jest stosowana także w leczeniu padaczki.

Arcydzięgiel w medycynie europejskiej

Angelica archangelica jest powszechnie stosowana w europejskiej medycynie tradycyjnej do leczenia:

  1. napięcia nerwowego,
  2. bezsenności,
  3. zaburzeń żołądkowych oraz jelitowych,
  4. chorób skóry,
  5. problemów z oddychaniem i artretyzmu.

Angelica glauca jest natomiast stosowana w leczeniu dolegliwości żółciowych, atrofii dziecięcej i zaparć. Inna odmiana arcydzięgla, Angelica dahurica jest stosowana głównie w leczeniu bólów głowy, nieżytu nosa, chorób zębów, reumatyzmu i bólu gardła, a Angelica pubescentis sprawdza się w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS), bólu głowy, paraliżu i bezsenności.

Arcydzięgiel lekarski. Co warto o nim wiedzieć?

Arcydzięgiel lekarski to roślina dwuletnia z rodziny baldaszkowatych. Dorasta do 1,5m wysokości. Charakteryzuje się mocną łodygą i kwiatami zebranymi w biało-zielone lub żółtozielone baldachy oraz dużymi liśćmi, dwu- lub trzykrotnie pierzastymi. Roślina lubi gleby wilgotne lub podmokłe i rośnie głównie na pogórzu oraz w górach. Arcydzięgiel kwitnie od czerwca do sierpnia i odznacza się swoistym, przyjemnym zapachem.

W lecznictwie zwykle używa się korzenia arcydzięgla (Radix Angelicae). Niekiedy wykorzystuje się również jego owoc (fructus Angelicae). Z kolei liście rośliny znalazły zastosowanie w medycynie ludowej. Warto wiedzieć, że powszechną w Polsce rośliną o podobnych właściwościach, ale dużo słabszą w działaniu jest dzięgiel leśny (Angelica silvestris L.).

Olejek eteryczny z korzenia arcydzięgla

Korzeń arcydzięgla zawiera do 1,5% olejku eterycznego Oleum Archangelicae (głównie β-felandren, α-pinen, p-cymen oraz kwasy hydroksydekapentanowy i masłowy), makrocykliczny lakton pentadekanolid i tridekanolid, furanokumaryny i hydroksykumaryny (angelicyna, ostol, ostenol, imeratoryna, ksantotoksyna, bergapten, umbelifron oraz umbeliprenina), garbniki i flawonoidy ( m.in. pochodne naryngeniny – archangelon i 7,4-diprenylonaryngenina), kwasy polifenolowe (m.in. kwas kawowy i kwas chlorogenowy) oraz estry β-sitosterolu z kwasem palmitynowym i arachidowym. 

Na skład olejku eterycznego duży wpływ mają różne parametry, takie jak: sezon zbiorów, użyta część rośliny, dojrzałość roślin, różnorodność genetyczna, stan odżywienia, warunki środowiskowe, metody suszenia oraz techniki ekstrakcji.

Badania wykazały, że olejek eteryczny z korzenia A. archangelica wykazuje znaczną aktywność przeciwdrobnoustrojową przeciwko bakteriom: Clostridium difficile, Clostridium perfringens, Enterococcus faecalis, Eubacterium limosum, Peptostreptococcus anaerobius i Candida albicans. Ponadto wywiera nieco słabsze działanie przeciwdrobnoustrojowe wobec mikroflory jelitowej, głównie przeciw bifidobakteriom i pałeczkom kwasu mlekowego. Kolejne badanie wykazało działanie przeciwgrzybicze olejku wobec niektórych gatunków z rodzaju Fusarium, Botrytis cinerea i Alternaria solani. 

Badania na zwierzętach wykazały z kolei dodatkowe działania izolowanego olejku eterycznego, jak np. działanie przeciwdrgawkowe u myszy i przeciwlękowe u szczurów. Wskazuje to interesujące pole do badań nad zastosowaniem arcydzięgla wśród ludzi. 

Zaciekawienie badaczy budzi jeden ze składników wyciągu z korzenia arcydzięgla – ostol. Na podstawie badań wstępnie stwierdzono, że hamuje wytwarzanie zapalnych prostaglandyn oraz leukotrienów, a także cytokin odpowiedzialnych za proces zapalenia i niszczenia chrząstki stawowej w chorobach reumatycznych. Sugeruje się też jego potencjalne działanie przeciwnowotworowe i postuluje dalsze badania w tym zakresie.

Zakres działania korzenia arcydzięgla

Działanie wewnętrzne 

  1. arcydzięgiel pobudza czynności wydzielnicze i wydalnicze, zwiększając ilość soku żołądkowego;
  2. ułatwia i przyspiesza proces trawienia (poprawia krążenie krwi w obrębie układu pokarmowego, przez co przyspiesza wchłanianie składników pokarmowych);
  3. pobudza pracę nerek i zwiększa ilość wydalanego moczu;
  4. wzmaga czynność gruczołów potowych;
  5. wykazuje zdolność usuwania z organizmu szkodliwych metabolitów;
  6. przyspiesza przemianę materii;
  7. ma ogólne działanie wzmacniające;
  8. działa przeciwskurczowo na mięśnie gładkie jelit, przewodów żółciowych i moczowych;
  9. usuwa nadmierne napięcia jelit, przywraca prawidłowe ruchy perystaltyczne oraz reguluje proces fermentacji i swobodnego usuwania nagromadzonych gazów;
  10. działa na ośrodkowy układ nerwowy, zmniejsza nieznacznie wrażliwość kory mózgowej oraz niektórych ośrodków wegetatywnych w rdzeniu przedłużonym, przede wszystkim ośrodka naczynioruchowego. 

Zaobserwowano, że działanie uspokajające wyciągów z korzenia arcydzięgla jest takie samo, jak po zastosowaniu korzenia kozłka lekarskiego. Angelicyna zawarta w przetworach z arcydzięgla wyróżnia się działaniem uspokajającym, co wykazano również w badaniach na zwierzętach doświadczalnych. 

Ponadto arcydzięgiel wzmaga odporność układu nerwowego i w pewnym stopniu przypomina działanie korzenia żeń-szenia, tj. wpływa na ośrodkowy układ nerwowy przeciwlękowo, antydepresyjnie, uspokajająco i równocześnie usuwa objawy wyczerpania nerwowego.

Działanie zewnętrzne

Zewnętrznie surowiec wykazuje łagodne działanie drażniące na skórę i słabe właściwości przeciwbólowe. Olejek eteryczny z arcydzięgla wykazuje ponadto własności bakterio- i grzybobójcze, chociaż niektóre gatunki mikroorganizmów, jak pałeczka okrężnicy i paciorkowiec złocisty, są wobec niego mało wrażliwe. Olejek ma także działanie znieczulające skórę, które utrzymuje się przez kilka godzin.

Ksantotoksyna, ksantotoksol, angelicyna i inne pochodne furanokumaryny obecne w arcydzięglu wykazują działanie fotodynamiczne i zwiększają wytwarzanie pigmentu melaniny w skórze po wystawieniu jej na działanie światła słonecznego. Mogą dzięki temu pomóc w leczeniu bielactwa, łuszczycy czy trądziku.

Wskazania do stosowania arcydzięgla

  1. Problemy z układem pokarmowym: niedobory soku żołądkowego, żółci i soku trzustkowego. Nieżyty jelita grubego, biegunki, stany skurczowe jelit, osłabienia ruchów perystaltycznych jelit. Niestrawność, zapalenie jelita cienkiego, zapalenie żołądka. Nieregularne wypróżnienia. Brak łaknienia na tle nerwowym. Niewydolność wątroby. Zastój żółci w pęcherzyku, utrudniony dopływ żółci do dwunastnicy wskutek zamknięcia zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej. Objawowo przy zgadze, odbijaniu, wzdęciach i bólach brzucha.
  2. W stanach pobudzenia nerwowego przy problemach z układem trawiennym: arcydzięgiel zmniejsza zawroty i bóle głowy powstałe na tle zaburzeń trawiennych. Zmniejsza wtórne niekorzystne objawy ze strony serca związane z nieprawidłowym trawieniem i niedostatecznym przyswajaniem składników odżywczych u osób starszych. 
  3. Olejek  z korzenia arcydzięgla stosowany zewnętrznie łagodzi bóle gośćcowe i nerwobóle.
  4. Kumaryny działają uspokajająco na ośrodkowy układ nerwowy, działają spazmolityczne, porównywalnie z papaweryną i mają właściwości hipotensyjne.
  5. Ekstrakty z owoców arcydzięgla działają hamująco na dermatofity z rodzaju Trichophyton i Microsporum oraz przeciwbakteryjnie. Wykazały to badania przeprowadzone w Polsce, w Katedrze Farmakognozji w Lublinie.

Działania uboczne arcydzięgla

Działania uboczne arcydzięgla wywołane są obecnością furanokumaryn. Stosowanie zioła zwiększa wrażliwość skóry na promienie słoneczne i może powodować miejscowy obrzęk, przekrwienie lub powstawanie pęcherzy, nawet po krótkim naświetlaniu! 

Świeży arcydzięgiel, podobnie jak inne baldaszkowate, może wywoływać u niektórych osób uczulenie objawiające się rumieniem, świądem, pieczeniem, pokrzywką, a nawet zmianami pęcherzowymi, jak po oparzeniu.

Ze stosowaniem arcydzięgla powinny uważać kobiety w trakcie miesiączki. Zioło może powodować nasilenie krwawień miesiączkowych.

Przeciwwskazania do stosowania arcydzięgla

  1. ostry nieżyt żołądka i jelit, 
  2. zaawansowana choroba wrzodowa, 
  3. okres miesiączkowania,
  4. przy podwyższonej wrażliwości na promienie nadfioletowe, 
  5. w zapaleniu kłębków nerkowych i wyrostka robaczkowego.

Ponadto bezwzględnie powinny unikać arcydzięgla w zaawansowanej ciąży (tuż przed porodem). Zaleca się także zachowanie szczególnej ostrożności w przyjmowaniu zioła w czasie całej ciąży i skonsultowanie jego zażywania z lekarzem.

Arcydzięgiel zawiera pochodne kumaryny zwiększające wartość INR u chorych leczonych lekami przeciwkrzepliwymi – nie stosujemy go w takim przypadku!

Możliwości zastosowań arcydzięgla

Młode liście i szczyty pędów arcydzięgla mogą gotuje się i stosuje jako dodatek do zup i sosów. Natomiast suszone korzenie sprawdzą się jako przyprawa do ciastek i pierników. 

Co ciekawe, owoce arcydzięgla wchodzą w skład likierów ziołowych, a jego korzeń często używany jest do produkcji napojów alkoholowych (litworówka, Becherovka, Chartreuse).

Surowiec zielarski przechowujemy w suchym i zacienionym miejscu.

Napar z korzenia arcydzięgla

Przepis: 1 łyżka surowca na szklankę wrzątku. Delikatnie gotujemy przez 20 minut, a potem odstawiamy na 10 minut. Po przecedzeniu napar dzielimy na 3 porcje i pijemy przed posiłkami na poprawę trawienia. 

Tak przygotowany napar może być pomocny przy przeziębieniu, kaszlu, zapaleniu zatok lub oskrzeli. Olejek arcydzięglowy nadaje surowcom działanie wykrztuśne i odkażające. Arcydzięgiel jest też składnikiem wielu mieszanek trawiennych czy uspokajających o szerszym działaniu (np. zioła „Na histerię” ojca Klimuszki, krople Nervosol).

Zarówno napar jak i odwar nadają się do przemywania cery tłustej, trądzikowej lub zakażonej drożdżakami czy roztoczami, takimi jak nużeniec.

Nalewka z korzenia arcydzięgla

Przepis: 100 g korzenia zalewamy 500 g alkoholu 40-60% i odstawiamy na 14 dni. 

Nalewka z arcydzięgla działa wzmacniająco i przeciwdepresyjnie. Można stosować ją na kolki, nerwicę wegetatywną i w stanach lękowych.

Uwaga: spirytus arcydzięglowy otrzymamy zalewając korzeń w podobnej proporcji spirytusem lub rozpuszczając w spirytusie olejek arcydzięglowy. 

Zarówno spirytus arcydzięglowy, jak i czysty olejek rozgrzewają i poprawiają ukrwienie skóry. Wykazują właściwości przeciwreumatyczne, przeciwbólowe i odkażające.

Bibliografia:

  1. Shalini Pathak, M.M.Wanjari, S.K.Jain, M.Tripathi „Evaluation of antiseizure of essential oil from roots of Angelica archangelica Linn. in mice”.
  2. Dinesh Kumar, Zulfigar Ali Bhat „Anti-anxiety Activity of Methanolic Extracts of Different Parts of Angelica archangelica Linn”.
  3. Kandasamy Sowndhararajan, Ponnuvel Deepa, Minju Kim. Se Jin Park, Songmun Kim „A Review of the Composition of the Essential Oils and Biological Activities of Angelica Species”. 
  4. „Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy pod redakcją doc. dra hab. Aleksandra Ożarowskiego”.
  5. Aleksander Ożarowski Wacław Jaroniewski „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie”.
  6. prof. dr hab. Kazimierz Głowniak, mgr farm Jarosław Widelski „Archangelica – roślina polecana przez anioły” oraz „Badania fitochemiczne Archangelica officinalis Hoffm”.
  7. dr Henryk Różański „Korzeń arcydzięgla – Radix Archangelicae w praktycznej fitoterapii”.

Zapytaj lub skomentuj:

Napisz komentarz
Podaj swoje imię