Jelito grube – siedziba największej ilości bakterii jelitowych

Jelito grube (łac. intestinum crassum) to końcowy odcinek przewodu pokarmowego. Nie zachodzi w nim wchłanianie składników odżywczych ani wydzielanie enzymów trawiennych. Odbywa się w nim jednak wchłanianie wody i soli mineralnych. Jelito grube jest siedzibą największej ilości bakterii jelitowych. Odgrywają one niebagatelną rolę w absorbcji minerałów i ochronie organizmu przed zagrożeniem ze strony chorobotwórczych mikroorganizmów.

Jelito grube to końcowy etap wędrówki pokarmu przez przewód pokarmowy. Poszczególne etapy opisywaliśmy w poprzednich artykułach:

1. Jama ustna
2. Żołądek
3. Dwunastnica, trzustka i wątroba
4. Jelito cienkie

Jelito grube – budowa

Jelito grube ma około 1,5 m długości i składa się z jelita ślepego (z wyrostkiem robaczkowym), okrężnicy i odbytnicy. 

1. Jelito ślepe jest stosunkowo krótkie (7-8 cm), a jego zwężona część o długości 8-9 cm i grubości około 0,5 cm to wyrostek robaczkowy. Dawniej uważano go za narząd szczątkowy nie spełniający żadnej funkcji w organizmie człowieka, jednak w ostatnim czasie zaczyna mówić się o jego dużej roli w odporności związanej z mikrobiotą jelitową.
2. Wyrostek robaczkowy to główne miejsce produkcji immunoglobuliny A, która ma znaczenie dla rozwoju prawidłowej mikrobioty. Istnieje teoria, że jest to rezerwuar naszej mikrobioty i to wyrostek robaczkowy uzupełnia jej niedobory po ostrych biegunkach i antybiotykoterapiach. Dawniej uważano, że wycięcie wyrostka nie wyrządza szkód w organizmie. Obecnie sugeruje się, że może wiązać się z chorobami zapalnymi jelit, chorobami serca, a nawet z chorobą Parkinsona.
3. Kolejną częścią jelita grubego jest okrężnica i jak sama nazwa wskazuje okrąża wnętrze jamy brzusznej. Okrężnica dzieli się na części: wstępującą (kierującą się do góry), poprzeczną, zstępującą (kierującą się w dół) oraz okrężnicę esowatą, inaczej nazywaną esicą, łączącą się z odbytnicą.

Losy pokarmu w jelicie grubym

W jelicie grubym nie zachodzi wchłanianie składników odżywczych ani wydzielanie enzymów trawiennych. Odbywa się w nim jednak wchłanianie wody i soli mineralnych. Jest to bardzo ważne działanie oszczędzające – inaczej człowiek musiałby spożywać w ciągu doby około 1 litra wody i elektrolitów więcej. Dzięki tym procesom treść jelitowa zagęszcza się w kał. Niewchłonięte resztki pokarmowe ulegają fermentacji i procesom gnilnym.

Jelito grube kurczy się w różny sposób, aby jak najdokładniej wymieszać, zagęścić i uformować masy kałowe, które przesuwają się powoli w stronę odbytnicy. Tam podrażnione mechanoreceptory powodują wzmożenie skurczów i rozluźnienie zwieracza. Drugi impuls wędruje z ośrodkowego układu nerwowego i w zależności od sytuacji (czy może dojść do wydalenia kału lub nie) odruch defekacyjny zostaje wzmożony lub wstrzymany.

W okrężnicy pokarm pojawia się po około 6 godzinach. W okrężnicy poprzecznej po około 9-12 godzinach. W okrężnicy esowatej po ok 12-17 godzinach, a  w odbytnicy po około 24 godzinach. Jak widać wędrówka pokarmu przez przewód pokarmowy jest długa. Chodzi o to, by w pełni wykorzystać składniki pokarmowe z posiłku.

Jelito grube – siedziba licznych bakterii jelitowych

Jelito grube jest siedzibą największej ilości bakterii jelitowych Bacteroides, Bacillus, Bifidobacterium, Clostridium, Enterococcus, Eubacterium, Fusobacterium, Peptostreptococcus, Ruminococcus, Streptococcus, Methanobrevibacter.

Układ mikroorganizmów jelitowych zależy od wielu czynników, m.in.:

1. produktów wydzielania wewnętrznego (kwas żołądkowy, kwasy żółciowe),
2. perystaltyki,
3. czasu pasażu jelitowego,
4. genotypu gospodarza,
5. czynników środowiskowych: diety, struktury i lepkości pożywienia, przyjmowanych leków.

Główną rolą mikroorganizmów jelitowych jest rozłożenie nie strawionych wcześniej resztek pokarmowych. Produkty tej przemiany to:

1. gazy – wodór, dwutlenek węgla i metan;
2. krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Są one źródłem dodatkowej energii organizmu, stymulują proliferację oraz różnicowanie komórek jelita, stymulują rozwój tkanki nabłonka jelitowego – kwas masłowy, hepatocytów – kwas propionowy, oraz tkanek obwodowych – kwas octowy.

Bakterie pobudzają też absorbcję minerałów takich jak magnez, wapń i żelazo, biosyntetyzują witaminy (B1, B2, B6, B12 oraz K). Ich rolą jest też ochrona organizmu przed zagrożeniem ze strony chorobotwórczych mikroorganizmów (współzawodniczą o miejsce, ale też produkują bakteriocyny oraz kwasy organiczne zabójcze dla organizmów patogennych lub hamujące ich wzrost). Poza tym stymulują układ odpornościowy do produkcji przeciwciał.

W ostatnich latach przeprowadzono wiele badań, których celem było wykazanie terapeutycznych właściwości szczepów probiotycznych. Dotyczyło to na przykład leczenia alergii pokarmowej; leczenia zakażeń Helicobacter Pylori; rotawirusowych; leczenia biegunek po antybiotykoterapii; leczenia nieswoistych zapaleń jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy choroba Leśniowskiego-Crohna) oraz badano rolę probiotyków w profilaktyce chorób nowotworowych jelita.

Szanse na wykorzystanie probiotyków w leczeniu chorób nowotworowych są realne. Poznaje się coraz więcej mechanizmów uruchamianych przez probiotyki i wpływających na ochronę organizmu przed powstaniem zmian – póki co dowody na potwierdzenie tej tezy pochodzą z badań in vitro lub są oparte na modelach zwierzęcych – badania kliniczne na ludziach są znacznie trudniejsze.

Proces wydalania

Zakończeniem podróży pokarmu przez przewód pokarmowy jest wydalenie resztek.

Kał składa się z resztek pokarmowych, śluzu, bakterii (ok 1/3 objętości), resztek złuszczonego nabłonka przewodu pokarmowego, wody.

Kolor kału wynika z obecności barwników powstałych z rozpadu hemoglobiny: bilirubiny i biliwerdyny. Twardość kału wynika między innymi z czasu pasażu jelitowego. Jeśli jest zbyt szybki, zostaje w nim za dużo wody.

Nagła biegunka to reakcja jelit na zakażenie bakteryjne, wirusowe, pasożytnicze lub toksyny – jest to dobra reakcja o ile nie trwa zbyt długo, bo może prowadzić do odwodnienia.

Luźne stolce (nawet nie biegunkowe!) pojawiające się przez dłuższy czas powinny skłonić nas do wizyty u lekarza i sprawdzenia stanu zdrowia – zwłaszcza, jeśli zaczynamy u siebie widzieć objawy niedożywienia, spadek wagi czy dolegliwości bólowe.

Druga strona medalu, czyli zaparcia również wymagają szerszej diagnostyki. Zdecydowanie nie jest wskazane pozbywanie się zaparć środkami przeczyszczającymi w dłuższym czasie, trzeba się zastanowić gdzie leży ich przyczyna by organizm wrócił do prawidłowej pracy. Przyczyną zaparć może być niewłaściwa dieta, stres, zbyt mała podaż płynów i to łatwo skorygować. Ale warto też sprawdzić czy nie jest to stan poważniejszy, jeśli po poprawie stylu życia brak jest poprawy.

O problemie zaparć pisaliśmy szerzej w artykule: „Przewlekłe zaparcia! Sprawdź jak sobie skutecznie poradzić z tym problemem.„.

O czym może świadczyć kolor kału?

Warto zwracać uwagę na kolor kału i znaczące zmiany jego koloru. Oto kilka przykładów:

1. stolec nienaturalnie jasny, szarawy może świadczyć o kłopotach z wątrobą, zablokowaniu odpływu żółci. Sprawcą takiego koloru mogą być też leki (np. wodorotlenek glinu w środkach zobojętniających) czy środki kontrastowe;
2. żółty stolec o ostrym zapachu i jakby tłusty może świadczyć o kłopotach z trzustką, celiakli czy mukowiscydozie;
3. stolec czarny może być stanem polekowym (preparaty żelaza, węgiel lekarski), ale także może wskazywać na prawdopodobieństwo krwawienia z górnych części przewodu pokarmowego;
4. stolec czerwonawy może być wynikiem jedzenia buraczków, ale czasem obserwujemy świeżą krew z dolnych partii przewodu pokarmowego (krew z hemoroidów, ale przyczyny mogą być również poważniejsze);
5. stolec zielonkawy bywa wynikiem zbyt szybkiego pasażu i braku zmiany koloru żółci, ale też towarzyszy zakaźnym biegunkom, alergiom pokarmowym, czy cięższym chorobom jelit.

Jeśli zauważymy u siebie jakieś niepokojące objawy, najlepszym wyjściem jest wizyta u lekarza i przeprowadzenie szerszej diagnostyki.