Początkiem układu pokarmowego i miejscem, w którym rozpoczyna się proces trawienia jest nasza jama ustna, o czym pisaliśmy w pierwszym z serii artykułów poświęconych działaniu układu trawiennego. Następnie wyjaśniliśmy rolę żołądka w całym procesie. Dzisiaj zajmiemy się dwunastnicą i spływającymi do niej sokami trawiennymi, których obecność warunkuje strawienie i wchłonięcie potrzebnych organizmowi składników pokarmowych.

Tak jak wyjaśnialiśmy w artykule  “Układ pokarmowy i rola żołądka w procesie trawienia“, w żołądku rozpoczyna się proces trawienia białek i tłuszczy (ale tylko tych lipidów, które zawierają kwasy tłuszczowe o średniej długości łańcucha, np. pochodzenia mlecznego; właściwe trawienie tłuszczów odbędzie się w dwunastnicy i w początkowym odcinku jelita cienkiego), kończy się także trawienie węglowodanów rozpoczęte w jamie ustnej, gdyż środowisko kwaśne dezaktywuje amylazę ze ślinianek.

Dwunastnica – budowa i funkcje.

Dzięki skurczom odźwiernika żołądka porcje zjedzonego i częściowo strawionego pokarmu przesuwane są dalej – do dwunastnicy. Jest to początek jelita cienkiego, fragment mający około 25 – 30 cm i przypominający kształtem literę C. Górna jego część, do której najpierw trafia papka pokarmowa, nazywa się opuszką dwunastnicy.

Sok żołądkowy jest mocnym kwasem, więc pierwszym zadaniem soków wydzielanych przez dwunastnicę tj. gruczoły Brunnera najgęściej umieszczone właśnie w opuszce, jest zobojętnienie kwaśnej treści.

Gruczoły Brunnera, czyli soki wydzielane przez dwunastnicę, produkują wydzielinę o odczynie zasadowym (pH 8,0 – 9,5) a ponadto śluz, lizozym, immunoglobuliny klasy IgA oraz IgM, czynniki stymulujące regenerację nabłonka (epidermal growth factor) i błony śluzowej oraz hormon o budowie polipeptydowej hamujący wydzielanie kwasu solnego w żołądku (urogastron).

Dalej dwunastnica zwęża się, przechodząc w część zstępującą. Tu ważna jest brodawka większa dwunastnicy (brodawka Vatera), czyli miejsce, do którego uchodzą wspólnie przewody doprowadzające żółć z wątroby i woreczka żółciowego oraz enzymy trawienne produkowane przez trzustkę.

W brodawce większej dwunastnicy mieszają się: soki wydzielane przez dwunastnicę, żółć z wątroby i woreczka żółciowego oraz enzymy trawienne wytwarzane w trzustce.

Już w części zstępującej dwunastnicy pojawiają się fałdy mające zwiększyć powierzchnię kontaktu pożywienia ze ścianą jelita. Ich liczba rośnie w dalszych częściach dwunastnicy: dolnej i wstępującej, która przechodzi w jelito czcze.

Dwunastnica i spływające do niej soki trawienne.

Zajmijmy się teraz spływającymi do dwunastnicy sokami, których obecność warunkuje nam strawienie i wchłonięcie potrzebnych organizmowi składników.

Trzustka to narząd umiejscowiony w bezpośrednim sąsiedztwie dwunastnicy i połączony z nią przewodem trzustkowym głównym, za pośrednictwem którego produkowane w  trzustce enzymy trawienne dla trawienia białek, tłuszczy i węglowodanów, trafiają do brodawki większej dwunastnicy.

WAŻNE! Produkowane w trzustce enzymy trawienne są to tzw. proenzymy, czyli formy nieaktywne, które ulegają aktywacji dopiero po wpłynięciu do dwunastnicy. Gdyby były aktywne wcześniej, spowodowałyby samostrawienie narządu!

Trzustka i jej enzymy trawienne.

Czasami zdarza się, że mechanizmy ochronne, zapobiegające przedwczesnej aktywacji enzymów trawiennych zawodzą i mamy wtedy do czynienia z ostrym zapaleniem trzustki. Natomiast przewlekłe zapalenie trzustki może mieć wiele przyczyn, a wśród nich najczęstszymi są:

  • choroba alkoholowa,
  • podłoże autoimmunologiczne,
  • nadczynność przytarczyc z hiperkalcemią, na tle niedokrwiennym czy popromiennym,
  • mukowiscydoza (choroba genetyczna) uszkadzająca miąższ trzustki, co powoduje niewydolność tego narządu.

Około 80% enzymów trawiennych trzustki to enzymy trawiące białko (proteolityczne): trypsyna, chymotrypsyna, karboksypeptydaza A i B oraz elastaza. Do enzymów trawiących tłuszcze zaliczamy lipazę, fosfolipazę i esterazy. Enzymy trawiące cukry to alfa amylaza hydrolizująca skrobię. Enzymy nukleolityczne rozkładają kwasy nukleinowe.

Wydzielanie enzymów trzustkowych zależy od tego co zjedliśmy – skład soku trzustkowego dostosowuje się do składu posiłku.

Co warte podkreślenia, sekrecja trzustkowa ulega nasileniu jeszcze przed przyjęciem pokarmu, w tak zwanej fazie głowowej. Tutaj zasadniczą rolę odgrywają zmysły węchu, wzroku, później również smaku, które rejestrują i odbierają bodźce zewnętrzne. Powoduje to pobudzenie sekrecji trzustkowej, głównie poprzez nerw błędny.

Wniosek nasuwa się więc sam – jeśli jedzenie ma być dobrze strawione, to nie powinniśmy jeść w biegu, trzeba posiłek celebrować!

Następnie po spożyciu pokarmu, w tzw. fazie żołądkowej, głównym bodźcem jest rozciąganie ściany żołądka przez treść pokarmową. Także dostający się do dwunastnicy kwas solny oraz produkty trawienia białek i tłuszczów mają swoją rolę – pobudzają wydzielanie hormonów jelitowych, takich jak cholecystokinina czy sekretyna, te z kolei stymulują wydzielanie soków trzustkowych i żółci.

Dwunastnica i procesy trawienne białek, węglowodanów i tłuszczów.

Białka są trawione głównie w dwunastnicy i jelicie czczym. Są rozkładane do aminokwasów i peptydów (krótkich łańcuchów aminokwasowych), a te w sposób czynny są wchłaniane do enterocytów, a stamtąd do krwi.

Aby aminokwasy dostały się do komórek jelita, ważna jest w większości przypadków obecność sodu.

Skrobia pokarmowa jest rozkładana w 80% do glukozy, w 15% do fruktozy, a w 5% do galaktozy. Transport glukozy i galaktozy do komórek jelita jest czynny i wymaga obecności jonów sodu. Fruktoza wchłania się wolniej, ale nie wymaga jonów sodu.

Tłuszcze muszą zostać najpierw zemulgowane przez żółć, dopiero potem są rozkładane przez enzymy trawienne. Na zasadzie transportu biernego dostają się do komórek jelita, a stamtąd w głównej mierze do układu limfatycznego.

W obecności żółci i tłuszczu wchłaniają się witaminy A,D,E i K.

WAŻNE! W kwaśnym środowisku lepiej wchłaniają się jony magnezu, wapnia, żelaza – dlatego są wchłaniane właśnie w górnym odcinku jelita. I dlatego przy małej ilości kwasu w żołądku możemy obserwować niedobory ww. jonów.

Funkcje wątroby, rola żółci i pęcherzyka żółciowego w procesie trawienia.

Żółć produkowana jest przez wątrobę w ilości ok 1 litra na dobę (różne źródła podają od 600 ml do nawet 1,5 l). Zawiera w swoim składzie wodę, kwasy żółciowe i ich sole, bilirubinę, cholesterol, lecytynę, sole sodu, potasu, chloru, wapnia, wodorowęglany.

W okresach międzytrawiennych żółć jest magazynowana w woreczku (pęcherzyku) żółciowym mającym przeciętną objętość 60 ml – przechowywana w nim żółć jest zagęszczana, ponieważ przez jego ściany przechodzi woda i sole mineralne. Takie zagęszczenie może być nawet 20-krotne.

Pęcherzyk żółciowy i drogi żółciowe są narażone na wytrącanie się w nich złogów – kamieni żółciowych. Złożone są one najczęściej z cholesterolu, barwników żółciowych, białek i jonów nieorganicznych, najczęściej wapnia. Przyczyny są różne, najczęściej sprzyja temu zbytnie zagęszczenie żółci, bądź jej nieprawidłowy skład.

Ważne jest to, aby pęcherzyk żółciowy był regularnie opróżniany – właściwe posiłki (dobre tłuszcze i białka stymulujące wydzielanie żółci), dobre zakwaszenie żołądka. Ważne jest też prawidłowe nawodnienie organizmu.

CIEKAWOSTKA  Kobiety chorują na kamicę żółciową 2-3 razy częściej niż mężczyźni, szczególnie te używające środki antykoncepcyjne i hormonalną terapię zastępczą. Czynnikiem ryzyka jest też otyłość i cukrzyca, a także drastyczne diety!

Konsekwencje chirurgicznego usunięcia pęcherzyka żółciowego.

W przypadku chirurgicznego usunięcia pęcherzyka żółciowego produkcja żółci nie ustaje, nie ma jednakże zbiorniczka, w którym jest zagęszczana i wyrzucana w potrzebie w dużej ilości. Spływa do dwunastnicy w trybie ciągłym i jest rzadsza. Rodzi to więc kłopot z emulgowaniem i trawieniem tłuszczu.

Rezygnacja z tłuszczu nie jest dobra dla organizmu, warto jednakże pomyśleć o zmniejszeniu jednorazowych porcji, aby ułatwić trawienie w tych zmienionych warunkach.

Żółć jest też płynem, z którym wątroba wydala część toksycznych, czy już niepotrzebnych organizmowi substancji. Są nimi związki o większej masie (te o niższej są wydalane głównie przez nerki), dobrze rozpuszczalne w tłuszczach lub w wodzie np: insektycydy, polichlorowane bifenyle, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, hormony steroidowe, niektóre witaminy, alkaloidy, metale ciężkie.

Pętla jelito-krew-wątroba-żółć i układ krążenia enterohepatycznego.

Pętla jelito-krew-wątroba-żółć tworzy układ krążenia enterohepatycznego (wątrobowo-jelitowego). Oznacza to, że substancja, która trafiła do jelit, z krwią dostaje się do wątroby i może zostać wydalona z żółcią. Może także zostać z żółci w jelitach znów wchłonięta do krwi i wątroby. Powoduje to krążenie niektórych metabolitów (w tym i toksycznych) kilkakrotnie, zanim uda się je wydalić.

To wchłanianie zwrotne będzie większe między innymi wtedy, gdy pokarm dłużej wędruje przez jelita.

Warto pamiętać! Krócej przez jelita wędruje płyn, a odrobina tłuszczu spowoduje wyrzut żółci – na przykład szklanka wody z sokiem z cytryny i łyżką oliwy na czczo, to bardzo polecana metoda codziennego oczyszczania!

Zmieszane z pokarmem soki trawienne udają się w dalszą podróż, o czym napiszemy w kolejnym artykule 🙂

Autorka: mgr Marta Kozierska | Kociołek Zdrowia

Oceń to:
| Liczba ocen: 7 Średnia: 4

Zapytaj lub skomentuj:

Napisz komentarz
Podaj swoje imię